(Vervolg van deel 1)

Het is inmiddels alweer een tijdje geleden dat ik voor Flor Ayuda over mijn verblijf in Llano Largo schreef, waar ik mijn onderzoek naar kindergezondheid uitvoerde. Als inmiddels afgestudeerd gezondheidswetenschapper, wil ik graag het tweede deel van mijn onderzoeksverhaal schrijven: het onderzoek zelf!

Anders dan Annemarie, mijn studiegenootje, die met vragenlijsten de deuren langsging om het gezondheidszoekend gedrag van de dorpelingen te onderzoeken, ging ik met alleen een voice recorder, een kladblok en een pen naar aselect gekozen huishoudens. Ik wilde onderzoeken wat volgens alle betrokkenen van kindergezondheid in Llano Largo de onderliggende oorzaken waren voor de problemen op gebied van kindergezondheid, om zo, samen met de bevolking, een plan te ontwikkelen om deze problemen aan te pakken.

 Bewapend met verschillende technieken ging ik aan de slag. Het onderzoek had drie hoofdfasen, voorafgegaan aan wat technieken om het dorp beter te leren kennen. In de eerste fase, de eerste argumentatieve cirkel van de ‘argumentatieve beleidsanalyse’ hield ik interviews met alle betrokkenen van de kindergezondheid: ouders, leraressen, het dorpscomité, de burgemeester et cetera. In de tweede fase, de tweede argumentatieve cirkel van dezelfde techniek, nodigde ik alle actoren van dezelfde ‘soort’ (moeders bij de moeders, leraressen bij de leraressen et cetera) uit om samen te discussiëren over de resultaten van de eerste cirkel en concrete plannen ter bevordering van de kindergezondheid te ontwikkelen. In de laatste fase van mijn onderzoek liet ik alle verschillende actoren samen komen in een generieke vergadering, waarin de gemaakte plannen startklaar werden gemaakt voor uitvoering. Wat een beschuldigingen over en weer in het begin, wat een vooruitgang gaandeweg en wat een enthousiasme aan het einde van mijn onderzoek! Hiertoe ben ik een gedetailleerd verhaal verschuldigd!
 

In de eerste week kregen Annemarie en ik rondleidingen door het dorp van de mannen van het dorpscomité, waarbij al veel over de problemen werd verteld. Ze lieten ons de zwaar vervuilde rivier zien en vertelden wat de oorzaken daarvan waren en de gevolgen voor de gezondheid. Aan het einde van de eerste week hebben we de heren van het comité uitgenodigd een village map te komen tekenen, een ‘Participatory Rural Appraisal’ techniek die veelal bij kwalitatieve onderzoeken wordt gebruikt om meer te weten te komen over het dorp, zoals geografische- en demografische gegevens, gezondheidsgerelateerde problematiek, woningdistributie en familiecomposities. Met enorm veel toewijding hebben de mannen een village map getekend die ik gedurende de hele onderzoeksperiode heb kunnen gebruiken voor verschillende vormen van dataverzameling. !
 

Felisa, bij wie we de eerste dagen van de onderzoeksperiode hebben doorgebracht, had ons het advies gegeven om op zondag naar de kerk te komen, zodat de mensen van Llano Largo ons wat beter zouden kunnen leren kennen. Annemarie was nog druk met haar vragenlijsten, dus ik zou ons ‘vertegenwoordigen’ en met de mensen praten. Tenminste, zo had ik het in mijn hoofd. Gesprekjes aangaan na afloop van de zondagse mis. Dat liep anders.
Felisa bracht me, door de enorme drukte helemaal naar voren in de kerk, wat ik nogal brutaal vond als buitenstaander, dus ik zei dat ik wel achteraan zou gaan staan (lees: buiten de kerk, zo druk was het!). Geen sprake van. Ik moest vooraan gaan zitten. Ze smiespelde wat tegen een van de dienaren, die even naar me keek en toen ‘ja’ knikte. ‘Fijn’, dacht ik, ik mag erbij zijn. De mis was ontzettend leuk, letterlijk, leuk! Er werden vrolijke liedjes gezongen en er hing een ontzettend gemoedelijke sfeer..

 Aan het einde kwam de pastoor vertellen dat er twee onderzoekers in het dorp waren komen wonen. Ondertussen draaide Felisa, die vlak voor me zat, zich naar mij om en wenkte me naar voren. Ik dacht dat het een grapje was. Nee, ik moest voor het altaar komen staan, voor een bomvolle kerk! Hij zei tegen het volk dat Annemarie en ik in vrede komen, dat we niet komen om hun kinderen te stelen (in het verleden waren er kinderen uit Llano Largo gestolen en nooit meer teruggevonden…), dat ze ons met respect moeten behandelen en onze vragen eerlijk moeten beantwoorden etcetera. Met een hoofd als een biet stond ik daar, wat een overval! Maar wat een fijne reacties kreeg ik na die mis! Lieve blikken en woorden gaven mij het gevoel dat ik meer dan welkom was, wat een geweldig begin!

Na die eerste week kon de echte dataverzameling beginnen, de semigestructureerde interviews! In de eerste week had ik vast kunnen stellen welke groepen belangrijke actoren zijn voor de gezondheid van kinderen: moeders, vaders, leraressen van de basisschool, de leden van het dorpscomité, de manager van de kliniek van San Antonio (een grotere plaats verderop met een ‘functionerende’ kliniek), de burgemeester, Vitalino Cuca als directeur van de Guatemalteekse ‘Asociación Guatemalteca de Desarrollo Integral’ de priester en een vertegenwoordiger van de kerk. Met slechts één vraag ging ik bij al deze actoren langs. Voor moeders was dat bijvoorbeeld: hoe ziet een typische dag voor u als moeder eruit? Uit hun antwoorden ging ik in op ‘markers’, waarop ik mijn volgende vraag op baseerde. Zo ging ik dieper en dieper in op de benoemde problemen om zo tot de onderliggende oorzaken te komen. Meestal begon zo’n gesprek met een gezondheidsprobleem van een kind, zoals diarree, en eindigde ik met de onderliggende oorzaak van dat probleem: het gebrek aan communicatie! Beschuldigingen gingen over en weer over wie of wat de oorzaak was van de huidige gezondheidsproblematiek, terwijl bleek dat tussen de verschillende actoren er vrijwel geen communicatie was over dit onderwerp.

Een duidelijk minder leuk deel van deze fase vond ik het transcriben: het met de voice recorder woordje voor woordje vertalen van de (soms meer dan twee uur durende) interviews van Spaans naar Engels… WAT EEN WERK!! Samenvattende steekwoorden uit deze transcripts moesten dan weer in een schema geplaatst worden, de ‘interpretative frames’. Dit was nodig om denkwijzen uit de eerste cirkel te kunnen vergelijken met denkwijzen van de tweede cirkel om zo te kunnen beoordelen of er sprake was van ‘social learning’, oftewel of de verschillende actoren elkaars (vaak verschillende) standpunten hebben leren begrijpen. Daarnaast maakte ik ‘mind maps’ van alle data tot dan toe: de problematiek volgens de participanten uitgelegd in tekstballonnen en pijlen. Uit de data kon ik vijf hoofdthema’s plukken: 1) ernstig gebrek aan hygiëne, 2) geen dokter, gebrek aan medicijnen, 3) honger en ondervoeding, 4) gebrek aan aanwezigheid op school door werk en 5) geen wederzijds respect tussen leerlingen en leraressen op school. Deze mind maps kon ik gebruiken voor de tweede fase van mijn onderzoek.

Voor de tweede argumentatieve cirkel nodigde ik alle actoren van ‘dezelfde soort’ (alle moeders samen, alle comitéleden samen etcetera) uit om samen te praten over de uitkomsten van de eerste cirkel, die ik presenteerde aan de hand van de vijf mind maps. Er moesten concrete plannen op tafel komen, waarbij het belangrijk was dat deze plannen door de dorpelingen zelf werden bedacht, zonder de ‘westerse invloeden’, om de kans op succesvolle implementatie te vergroten. Opvallend was de goede omgang tussen de participanten, het enthousiasme en de motivatie tijdens deze gesprekken en het begrip dat men kreeg nadat hen werd verteld waarom de andere actor misschien een andere mening had. Er werd bloedserieus nagedacht over effectieve plannen om de problemen aan te pakken. Uit de vergelijkingen van de interpretative frames van de eerste en tweede ronde (de tabellen met steekwoorden) kwam dan ook duidelijk naar voren dat hier sprake was van social learning. De eerste stap in de goede richting!

Een van de plannen, bedacht door de deelnemers van mijn onderzoek, was de communicatie in het dorp te verbeteren door een groep vrijwilligers huisbezoeken te laten doen (‘ir de casa a casa) en mensen op de hoogte te houden van ontwikkelingen binnen het dorp, tips te geven hoe ziekten te voorkomen etcetera. Dat plan was voor het eerst door een lerares benoemd in de eerste cirkel: “ik denk dat het communicatieprobleem moet worden aangepakt door een groep dat zichzelf organiseert en van huis naar huis gaat, want wanneer je een vergadering organiseert, komt niemand opdagen. Ze hebben geen tijd, of… er zijn mensen die de situatie willen veranderen maar willen niet dat het hele dorp dat van hen weet. Daarom is het beter om van huis naar huis te gaan om met de mensen te communiceren.” Dat moest een groep van zes personen worden, zodat ieder lid één van de zes gedeelten van Llano Largo op zich kon nemen. Ook was er in de tweede cirkel bepaald wie hier geschikt voor zou kunnen zijn. Die mensen heb ik benaderd en daar werd heel positief op gereageerd! Drie mensen stemden direct in en drie anderen moesten er nog even over nadenken. Deze groep werd door de burgemeester benoemd tot de groep van ‘Trabajadores de Communicación Social’.
 

In het laatste deel van mijn onderzoek had ik een vergadering georganiseerd waarbij alle verschillende actoren bij elkaar konden komen om samen de plannen concreet te maken en de laatste onenigheden uit te praten. Ook de vrijwilligers die al toegezegd hadden en de vrijwilligers die nog twijfelden waren uitgenodigd. Ik vond het best eng, vooral omdat er in de eerste ronde zoveel beschuldigingen waren tussen de actoren over de oorzaken van de problemen. Die moesten nu samen gaan praten! Bovendien was ik bang dat er velen niet op zouden komen dagen. De enige dag dat nog mogelijk was, was ook nog eens een kerkelijke feestdag. Ik had van iedere actor groep een vertegenwoordiger uitgenodigd, ik kwam uit op 21 genodigden. Er kwamen er 24!! Aan de hand van de village map en bekladde A4tjes presenteerde ik op een wand van de kliniek de resultaten tot nu toe en de gemaakte plannen. Hoe zouden we die gaan uitvoeren? Wie gaan ze uitvoeren? De genodigden waarvan ik bang was dat ze elkaar ‘in de haren zouden vliegen’, waren nu serieus met elkaar in overleg en concrete plannen aan het maken. Wat een geweldige vooruitgang!